2025. urte honetan mila urte bete dira gure herria ezagutzen dugun dokumentazioan lehen aldiz agertu zenetik. “Reja de San Millán” edo “Ferro de Álava” izeneko dokumentua garai hartan Araba izenez ezagutzen zen herrien zerrenda da, San Millán de la Cogolla monasterioari zergak egiten zizkiotenak, golde-burdin hesien itxurakoak, edo, bestela, andoskoak, bi urteko arkumeak.
Zerrenda hori “Becerro Galicano de San Millán de la Cogolla” izeneko kartularioan agertzen da, 1195etik aurrera egina. 759 eta 1194 urteen artean idatzitako 750 dokumentu ingururen kopiak ditu, baita XIII. mendean gehitutako beste 20 dokumentu ere.
Donemiliaga Kukularen monasterioak VII. mendearen hasieran hasi zuen bere historia komunitate eremitiko gisa. Haren bultzatzailea Aemilianus ermitaua izan zen, Millan izenekoa, Berceokoa, 574. urtean hila. 925. urte inguruan monasterio bat eraiki zen, 954an Iruñeko errege García Sánchez I.ak sagaratu zuena. Monasterio hori 1002an erre zuen Almanzorrek. Bere seme Antso III .ak, “Nagusia” izenekoak, zaharberritu eta 1030ean handitu zuen, Donemiliagako kanonizazioa zela eta. Monasterio hori, Yusoko Donemiliaga izenez ezaguna, mendiaren hegalean dago, eta, ondoren, 1053an, Garcia III .a erregeak lautadan askoz ere monasterio handiagoa eraikitzea agindu zuen, Susoko Donemiliaga izenekoa. Errioxa eta Araba Iruñeko Erresumaren parte ziren garai hartan.
Monasterioak, garai hartan, ez ziren otoitz-lekuak soilik, lan intelektuala ere egiten zen, ez bakarrik mota guztietako idazkiak, erlijiosoak, filosofikoak, historikoak, egin eta kopiatzeko, baita dokumentazioa zaintzeko ere. Errege kristauek, Iruñekoek ez ezik, beren erresumentzat monasterioen mantenua eta mantenua positiboa zela ikusi zuten.
Ferro de Álavak garai hartan Arabatzat jotzen zena deskribatzen du. Goi Erdi Aroko Araba honen muina Lautada dela egiaztatzen dugu, Laua euskaraz, Andaluziako al-Laua kroniketan deitua.
Jatorrizko Araba horrek, Lautadaz gain, Gorbeiako inguruak hartuko lituzke, egungo Zigotia, Zuia, Urkabustaiz eta Kuartango udalerriak, baita Lakozmonte harana ere, Arkamu mendilerroaren hegoaldean. Gero, Iter XXXIV galtzadaren trazadura jarraituko zen, Zadorraren ibilbidearekiko paraleloan, gaur egun Lapuebla de Arganzon (Trebiñu) udalerrietakoak diren herrixkekin. Erriberagoitia eta Erriberabeitia, Mirandaraino, Deobriga vascorromana. Ekialderantz, antzinako Arabarena zen gaur egungo Arraia-Maestu udalerriaren lurraldea, baina jada Berrotzarekin muga egiten zuen. Hegoalderago, Ega Garaiko harana dago, orduan Deierriren barruan, gaur egungo Lizarraldea.
Araba nuklearra zen, Nafarroako Arabako konderriaren bihotza, 866. urtean jada dokumentatua, XI. mendean iparraldetik itsasoraino iristen zena, eta hegoaldetik Pancorbo, Cellorigo pasabideen arteko lerroraino, non 882. urtean Bela Xemeniz Arabako kondeak Kordobako emir Al-Mundir eta Bilibioren tropak garaitu zituen. Mendebaldetik, Arabako konderriak Lantaron eta Gaztelako konderriekin muga egiten zuen.
Mendixur “Ferro de Álava” n agertzen da Mendissur bezala, ahoskera “s” leun berarekin, Camboa zendearen barruan, Zadorra harana, Maturana eta Landa artean, gaur egun Uribarri Ganboako urtegiak urpean uzten duena, Donemiliagako monasterioari burdin sare bat ordaintzen, eta horrek hamar etxe inguruko auzotasuna adierazten du, berrogeita hamar biztanle inguru.